1ll4Naar aanleiding van een overzichtskaartje in de herdruk van het boek 'Lopen met Van Lennep' van Geert Mak en Marita Mathijsen, leek het me leuk om de stukken van de route te gaan nalopen.

De twintigers Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp reizen in de zomer van 1823 ruim 2800 km door Nederland als een soort inspectietocht van het nog jonge koninkrijk. Koning Willem I (de Kanelenkoning) is nog maar 10 jaar soeverein vorst der Nederlanden. Met de tekst van het dagboek van Van Lennp en een digitale inzoombare kaart uit die tijd van het Kadaster op internet, is hun route best goed te reconstrueren. Het is tegelijkertijd ook een hele klus en hoe ver ik kom met het nalopen valt nog te bezien. Maar het begin is er!

1ll 5249

Kerkje van buikslotermeer

Het IJ

Jakob en Dirk starten in Amsterdam en nemen op 28 mei 1823 om 8 uur ’s morgens een bootje over het IJ naar Buiksloot en bewonderen de aanleg van het Noordhollandsch kanaal die dan nog in volle gang is. Ze slaan linksaf en volgen de Buiksloterdijk langs het IJ. Die dijk is nog steeds te volgen, al klotst het water van het toen nog brede IJ er niet langer tegenaan. Sterker nog: de Buiksloterdijk ademt nog steeds de sfeer van voorbije tijden. Houten dijkhuizen in diverse kleuren, klinkerweggetjes en mooie bomen vormen een schilderachtig lint tussen treurigstemmende nieuwbouw en razende autowegen. 

1ll5247

Amsterdam Noord

Door de rest van Buikslotermeer is het tracé van de dijk nog steeds overduidelijk maar de omgeving wordt gedomineerd door het moderne Amsterdam. Verderop tussen de Molenwijk en Tuindorp Oostzaan ligt nog een overblijfsel van een pastoraal verleden: de Wilmkebreekpolder. Grazige weiden binnen de ring compleet met koeien en schapen, wie had dat gedacht. De polder die ruim drie meter onder N.A.P ligt werd in de 17e eeuw gewonnen op het zompige door dijkdoorbraken geplaagde gebied. De oude dijkenrij wordt bruut door ring van Amsterdam doorsneden, maar aan de andere kunt je ‘m gewoon weer oppikken.

1llamsterdam oosthuizen kopie

De route van Jacob en Dirk op een kaart uit hun tijd.

Tsaar Peterhuisje

Ik ben met Sören onderweg vandaag, die het altijd leuk vindt om de uithoeken van de stad te verkennen. We staan op de onbestemde plek naast de Noorder-IJplas waar alleen de naam van de bushalte herinnert aan de naam die de uitstulping van het IJ vroeg had: Barndegat. Over de dijk lopen we tussen ongezellige bedrijventerreinen en rommelgroen in de richting van Zaandam. In de bebouwde kom heeft de dijk weer sporen van een lang verleden met Zaanse houten gevels, een sluis en stokoude zijstraatjes.

In het centrum aangekomen steken we de Zaan over en gaan we op zoek naar het Tsaar Peter-huisje, een van de oudste toeristische attracties van Nederland, waar ook Jacob en Dirk een bezoek aan brachten. Peter de Grote, tsaar van Rusland verbleef aan het eind van de 17e eeuw enige tijd incognito in Zaandam om de scheepsbouw te bestuderen. Hij had grootse plannen voor een vlootopbouw in Petersburg en wilde de kennis halen in het land van de zo succesvolle VOC. Het eenvoudige houten arbeidershuisje waar hij verbleef is vanwege zijn logeerpartij altijd bewaard gebleven. In 1823, toen de jongens het bezochten werd het overkapt om verval tegen te gaan. Nu staat het huisje in een fraai gebouw uit 1895 in een slordig buurtje met vooral achterkanten van bedrijfspanden en parkeerplekken.

We worden welkom geheten door een enthousiaste beheerster met Russische roots die ons tijdens het scannen van de museumjaarkaart gelijk even bijpraat over de Nederlandse scheepstermen die in het Russisch zijn overgenomen: botsman, boei, tros, flot, kajoeta, matros, stjoerman, stjkipper, joenga (scheepsjongen) trjoem (’t ruim) en zelfs kielewal (kielhalen). Het huisje zelf is een schots en scheve tijdmachine, zo bijzonder omdat eenvoudige onderkomens uit die tijd nergens bewaard zijn gebleven.

Bullekerk

1ll6236We vervolgen onze route aan de westkant van de Zaan en pauzeren even bij de Bullekerk uit 1640 die ons net als Jacob en Dirk "zeer beviel vanwege haar sierlijkheid en schoonheid". We kunnen zelfs even binnenkijken omdat er net een eindpresentatie van een schildercursus gaande is. De kerk is niet meer in gebruik voor de protestantse diensten. We trekken verder langs de zo volgebouwde oever dat ons nauwelijks een blik op de rivier gegund wordt. Jacob schrijft dat “Zaandam weinig tot niet achteruit is gegaan de laatste jaren”, ik op mijn beurt vind Zaandam rommeliger en sleetser ogen dan twintig jaar geleden toen ik hier een aantal weken verbleef. We registreren meer dan eens leegstand, achterstallig onderhoud en hier en daar zelfs verkrotting.

 

Zaanse schans

Ondertussen passeren we een bijna surrealistische aaneenschakeling van oude en nieuwe fabrieksgebouwen, monumentale Zaanse huizen, door-de-weekse rijtjeshuizen, meer kerkgebouwen en een erfgoedtuinje in Franse stijl. Een route langs deze architectonische kakafonie zou ik nooit kiezen als ik een recreatieve wandeling wil gaan maken in een mooi stukje Nederland, maar tegelijkertijd is het leuke eraan dat er heel wat te ontdekken valt en we het enorm naar ons zin hebben.

1ll 6240

We merken dat we Zaanse schans naderen aan de toenemende drukte van een internationale mix aan toeristen. Bij een stoplicht zegt een vrouw op de fiets voor wie ik het stoplichtknopje indruk omdat ik er beter voor sta: ‘Je hoort hier bijna geen Nederlands meer’.
‘Wordt het drukker vraag ik?’
‘Ja., zegt ze, het is niet meer te doen, ieder jaar komen er meer.’
Wanneer het groen wordt wenst ze ons een fijne dag verder.

1ll 6252

We lopen langs een clustertje drukke Zaanse terrassen en toeristenwinkels met cacaoproducten en komen dan weer in de relatieve stilte. Aan de overzijde ligt de Zaanse schans, alle molens draaien feestelijk met oranje en witte zeilen op de wieken. In 1823 stonden er wel zo’n 600 molens langs de Zaan, die pelden, zaagden, pletten en maalden dat het lust was.

Honig-Breethuis

Opeens bevinden we ons onverwacht voor het Honig-Breethuis, een stijlmuseum. We dienen aan te bellen om binnen te komen. We nemen deze drempel en zijn verrast over wat we aantreffen. Het is het woonhuis van een papierfabrikant, ingericht in de stijl van rond 1830, dat valt dus precies in ons thema. Een enthousiaste en goed geïnformeerde vrijwilligster leidt ons, de enige bezoekers, rond. Het is prachtig huis, met tegelkachel, familieportretten, geschilderd behang, een fortepiano, bedstedes en serviesgoed. Pal aan de Zaan, uitkijkend over de Schans. De fabrikant stond bekend om zijn hagelwitte papier dat over de hele wereld werd geëxporteerd. Beethoven en Chopin schreven er hun muziek op.

1ll 6244

Wormerveer

Pas tegen de tijd dat we in Wormerveer aankomen, kunnen we langs de Zaan lopen, ook daar grote fabrieksgebouwen. Hier werd de rijst gepeld, leren we van de gevelstenen. Een grote advertentie voor Lassie lijkt aan te geven dat er nog steeds rijst verwerkt wordt. De Zaan doet breed aan voor de bescheiden omvang van Wormerveer. Er liggen allerhande werkboten aan de kades, er zijn veel mensen op de been. Aan de overkant klinken de enigszins verwaaide uithalen van volkszanger die een groot afgeladen terras van de nodige feestvreugde voorziet. Jakob en Dirk, die meestal dagmarsen van 35 tot 40 km maken, lopen diezelfde dag nog door naar Purmerend. Dat stuk bewaren we voor een volgende keer, wij buigen af naar het station en treinen in een voor 1823 duizelingwekkende vaart terug naar Amsterdam.

1ll3

Volgende deel

Praktische informatie

schermafbeelding 2019 05 21 om 22.38.48Van Lennep, op de voet gevolgd 1
Amsterdam – Wormerveer
20 km

Tsaar Peterhuisje

Honig-Breethuis